Ít người, nhiều việc: Wikipedia tiếng Việt vận hành ra sao với đội ngũ tối giản?

Wikipedia tiếng Việt hiện có hơn 1,29 triệu bài viết, là một trong các phiên bản Wikipedia có quy mô nội dung lớn trong khu vực châu Á. Tuy vậy, số lượng người nắm giữ quyền lực quản trị cao cấp đang ngày càng thu hẹp, với chỉ 14 bảo quản viên (BQV), 2 kiểm định viên (CheckUser), và khoảng 400–500 biên tập viên tích cực mỗi tháng. Trong bối cảnh đó, cộng đồng đã dần thích nghi bằng cách phân quyền, tự động hóa, và tạo ra các nhóm người dùng trung gian để duy trì hoạt động ổn định của dự án.

Lo ngại chính trị khiến vai trò kiểm định viên bị giới hạn nghiêm ngặt

Việc chỉ có hai kiểm định viên tại Wikipedia tiếng Việt không phải là tình cờ. Đó là Nguyễn Xuân Minh và Nguyễn Hữu Dụng, hai thành viên sáng lập dự án, hiện đang sinh sống tại Hoa Kỳ. Cộng đồng đã ngầm đồng thuận rằng không bầu kiểm định viên đang sinh sống hoặc có quốc tịch tại Việt Nam, do lo ngại quyền truy xuất dữ liệu nhạy cảm như IP, vị trí, thiết bị… có thể rơi vào tay các cơ quan an ninh hoặc chính phủ trong nước.

Không có bảo quản viên mới kể từ năm 2022

Tính đến giữa năm 2025, Wikipedia tiếng Việt chưa có thêm bảo quản viên mới nào được bổ nhiệm kể từ sau năm 2022. Trong thời gian đó, đã có 5 bảo quản viên đã rời vị trí theo nhiều cách khác nhau, gồm có Alphama (từ nhiệm và bị bất tín nhiệm), Dung005 (bị gỡ quyền do vắng mặt theo quy định gỡ quyền bảo trì viên vắng mặt), Prenn, TuanUt, và Viotletbonmua (đều xin từ nhiệm).

Lần gần nhất có người ứng cử là NguoiDungKhongDinhDanh vào năm 2022, nhưng không được cộng đồng thông qua. Từ đó đến tận tháng 6 năm 2025, không có thêm ứng viên nào – cho đến khi Hide on Rosé ra ứng cử, đánh dấu lần ứng cử đầu tiên sau 3 năm không có ứng cử viên bảo quản viên mới. Tuy nhiên, biểu quyết của Hide on Rosé đã vấp phải phản đối từ chính 3 bảo quản viên đương nhiệm (trong đó có một hành chính viên), dù nhận được 5 phiếu thuận. Theo biểu quyết, những lý do dẫn đến sự phản đối là do thái độ gay gắt trong giao tiếp và việc thiếu duy trì hoạt động khi từng giữ quyền điều phối viên, tạo ấn tượng không tốt về tính ổn định. Chỉ sau 4 ngày, Hide on Rosé chủ động rút lui khỏi cuộc biểu quyết, cho thấy áp lực tâm lý rất lớn mà bất kỳ ứng viên nào cũng phải đối mặt nếu muốn gia nhập nhóm bảo quản viên.

Trong cùng khoảng thời gian 3 năm này, cũng đã có hai điều phối viên cũng từ nhiệm với những lý do khác nhau: Điều phối viên Q.Khải bị gỡ quyền vào 23 tháng 11 năm 2023 do vắng mặt hơn một năm, còn NguoiDungKhongDinhDanh xin từ nhiệm vào 25 tháng 12 năm 2024, sau thời gian dài hoạt động tích cực ở mọi mặt như kỹ thuật và duy trì nội dung.

Dù tổng số ĐPV vẫn cao hơn BQV, nhưng thực tế hoạt động vẫn phụ thuộc vào vài cá nhân tích cực, khiến gánh nặng bảo trì hệ thống ngày càng dồn vào một số ít người. Song song với đó, áp lực công việc, mức độ soi xét cao và tiêu chí khắt khe trong bầu chọn khiến việc trở thành bảo quản viên ngày càng khó khăn.

Chia nhỏ quyền lực

Để giải quyết vấn đề thiếu nhân lực cấp cao, Wikipedia tiếng Việt đã chia nhỏ các quyền quản trị thành nhiều nhóm người dùng chuyên biệt:

Điều phối viên – “bán quản trị/bán bảo quản”

Ra đời từ năm 2014, Điều phối viên có quyền hạn được coi là chỉ bằng một nửa bảo quản viên: được xóa trang, khóa trang, di chuyển trang và tập tin, chỉnh sửa các không gian nội dung — nhưng không thể cấm người dùng hoặc xem nhật trình nhạy cảm. Hiện tại có 16 ĐPV, nhiều hơn cả số lượng BQV, và phần lớn công việc xóa bài, quản lý nội dung hàng ngày đang do ĐPV đảm nhiệm. Tiêu chí bầu ĐPV cũng nhẹ nhàng hơn nên thường dễ đắc cử hơn BQV.

Kỹ thuật viên bản mẫu

Một nhóm khác được tạo ra để xử lý các bản mẫu cấp cao, vốn có thể gây ảnh hưởng diện rộng nếu bị sửa sai. Kỹ thuật viên bản mẫu có quyền sửa đổi các trang được khóa tương đối hoặc cao, đặc biệt trong không gian bản mẫu.

Sắp tới: Kỹ thuật viên bộ lọc

Kể từ hôm nay (15 tháng 7 năm 2025), sau 20 ngày thảo luận, Wikipedia tiếng Việt sẽ có nhóm người dùng mới: Kỹ thuật viên bộ lọc. Thành viên có quyền này sẽ được phép xem và sửa tất cả các bộ lọc sai phạm, kể cả bộ lọc kín, đồng thời được xem nhật trình kích hoạt các bộ lọc tương ứng. Bộ lọc sai phạm là một hệ thống tự động phát hiện và ngăn chặn các hành vi đáng ngờ trong lúc người dùng thực hiện sửa đổi. Bộ lọc hoạt động bằng cách kiểm tra nội dung sửa đổi theo các quy tắc đã lập trình trước, và khi một sửa đổi bị bộ lọc phát hiện, hệ thống có thể: ghi lại nhật trình, cảnh báo người dùng, gỡ bỏ sửa đổi, hoặc chặn luôn hành vi đó, tùy mức độ nghiêm trọng. Việc tạo ra quyền Kỹ thuật viên bộ lọc giúp giảm tải cho các bảo quản viên, đồng thời tận dụng được chuyên môn của các thành viên kỹ thuật không có quyền quản trị.

Đây không phải là lần đầu tiên các quyền truy cập nhạy cảm như vậy được trao cho người không phải là bảo quản viên. Thực tế cho thấy mô hình phân quyền này – gọi là mô hình “unbundling” – cũng diễn ra tại Wikipedia tiếng Nga, một phiên bản ngôn ngữ của Wikipedia có phần lớn hơn Wikipedia tiếng Việt với 63 bảo quản viên. Điều này cho thấy xu hướng phân quyền theo chuyên môn thay vì theo vai trò quản trị truyền thống.

Tự động hóa ngày càng đóng vai trò then chốt

Để hỗ trợ quản lý trong bối cảnh thiếu nhân lực, Wikipedia tiếng Việt đã áp dụng các công cụ máy học và tự động hóa, nổi bật nhất là:

Kiểm tra tự động (AutoModerator)

AutoModerator là hệ thống do Wikimedia Foundation triển khai trên nhiều dự án, trong đó có tại Wikipedia tiếng Việt. Bot Kiểm tra tự động, chạy trên nền tảng này, sử dụng mô hình học máy được huấn luyện để phát hiện và lùi các sửa đổi có khả năng gây hại trong không gian bài viết. AutoModerator có cơ chế hoạt động như sau:

• Với mỗi sửa đổi trong không gian bài viết, AutoModerator sẽ gán một điểm rủi ro (score), dựa trên mức độ có khả năng bị lùi (revert risk).
• Nếu điểm vượt ngưỡng đã được cấu hình bởi bảo quản viên địa phương, AutoModerator sẽ lùi sửa bằng cách rollback (tức là hoàn tác tất cả các sửa đổi liên tiếp gần nhất của cùng một người dùng).
• Việc lùi sửa được thực hiện dưới danh nghĩa một tài khoản hệ thống, và hành vi của nó giống như người dùng bình thường: có trang thành viên, lịch sử sửa đổi, trang đóng góp, v.v.

Ngoài ra AutoModerator sẽ không bao giờ lùi lại những sửa đổi thuộc một trong các trường hợp sau: người dùng tự lùi sửa đổi của chính mình; lùi lại một tác vụ trước đó của AutoModerator; sửa đổi của bảo quản viên và thành viên đáng tin cậy, tài khoản bot. Nhờ các giới hạn trên, AutoModerator có thể hoạt động một cách ổn định và an toàn, giảm thiểu sai sót và tránh ảnh hưởng đến người dùng có uy tín hoặc các quy trình kiểm soát kỹ thuật quan trọng.

AutoModerator không thay thế con người, nhưng đóng vai trò “tuyến đầu” trong việc lọc ra những sửa đổi có nguy cơ cao nhất, giúp tiết kiệm thời gian tuần tra và phản ứng nhanh với phá hoại hàng loạt.

Citron – phát hiện và hỗ trợ xử lý liên kết xấu

Citron là công cụ do Plantaest, bảo quản viên của Wikipedia tiếng Việt phát triển, chuyên dùng để phát hiện tự động các liên kết xấu (spam, quảng cáo, trang không đáng tin). Mỗi ngày, hệ thống Citron tạo một báo cáo các liên kết đáng nghi, và tuần tra viên sẽ duyệt qua danh sách và đánh giá từng liên kết là tốt hay xấu. Các đánh giá này giúp Citron cải thiện độ chính xác qua thời gian. Đồng thời, bảo quản viên có thể dựa vào kết quả thống kê và đánh giá này để thêm tên miền vào danh sách cấm nếu cần thiết. Citron đã trở thành công cụ thiết yếu giúp giảm tải việc kiểm tra liên kết cho cả tuần tra viên và bảo quản viên, đồng thời giữ gìn chất lượng liên kết ngoài trong các bài viết.

Họp mặt cộng đồng – những kết nối ít ỏi nhưng đáng quý

Dù là một trong những phiên bản ngôn ngữ lớn nhất châu Á, Wikipedia tiếng Việt không có hoạt động tổ chức cộng đồng thường xuyên và quy củ như nhiều ngôn ngữ khác. Trong hơn hai thập kỷ tồn tại, các buổi họp mặt chính thức chỉ đếm trên đầu ngón tay, chủ yếu do các cá nhân chủ động đứng ra tổ chức, không phải từ một mô hình định kỳ hay do Wikimedia Foundation tài trợ trực tiếp.

Gần đây nhất, một cuộc họp mặt đã diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 7 tháng 7 năm 2025, với sự tham gia của bốn thành viên Băng Tỏa, Plantaest, Nguyễn Hữu Dụng và Trương Minh Khải. Buổi gặp gỡ diễn ra nhân dịp hiếm hoi khi người đồng sáng lập dự án Nguyễn Hữu Dụng đang có chuyến đi tại Việt Nam và sau đó sẽ đi sang nước Lào. Cuộc gặp gỡ diễn ra thân mật, sôi nổi, kéo dài trong nhiều giờ với không khí vừa hoài niệm vừa tràn đầy kỳ vọng cho tương lai. Sau màn chào hỏi, các thành viên bắt đầu chia sẻ hàng loạt câu chuyện “thâm cung bí sử” tích lũy từ cả chục năm hoạt động nằm vùng, cùng nhau mổ xẻ, bình luận, và đưa ra những góc nhìn xây dựng cho định hướng sắp tới của dự án.

Kết thúc buổi gặp mặt, các thành viên tham dự cùng bày tỏ sự trân trọng đối với cộng đồng Wikipedia tiếng Việt – nơi vẫn đang được duy trì và phát triển nhờ vào những đóng góp âm thầm nhưng bền bỉ của nhiều tình nguyện viên trong suốt thời gian qua. Những cuộc tranh luận, nhận xét, góp ý liên tục, dù đôi khi gay gắt, vẫn là một phần không thể thiếu giúp nâng cao chất lượng nội dung và gìn giữ tinh thần tự quản đặc trưng của dự án. Buổi gặp khép lại trong không khí ấm áp và lạc quan, với kỳ vọng rằng trong tương lai sẽ có thêm nhiều dịp gặp mặt đông đủ hơn, đa dạng hơn về thành phần, tạo điều kiện để kết nối, chia sẻ, và cùng nhau gìn giữ một cộng đồng tri thức mạnh mẽ – và nếu có thể, ít “drama” hơn một chút.

Ít người hoạt động, nhiều việc phải làm

Dù cộng đồng có khoảng 30 bảo trì viên (gồm bảo quản viên và điều phối viên), chỉ một phần nhỏ là thực sự hoạt động tích cực. Trung bình một tháng:

• Chỉ 10 người thường xuyên tham gia xóa bài và bảo trì nội dung, phần lớn là điều phối viên.
• Các lĩnh vực kỹ thuật, xử lý bản mẫu và bộ lọc chủ yếu do vài cá nhân đảm nhận, đôi khi gánh toàn bộ mảng kỹ thuật trong nhiều tháng liền.
• Chỉ 2–3 bảo quản viên giải quyết yêu cầu tại trang Tin nhắn cho bảo quản viên, trong đó chỉ có một người thực sự tích cực trong việc xử lý tài khoản con rối, đó là bảo quản viên Nguyentrongphu. Anh là người hiếm hoi thường xuyên theo dõi các báo cáo rối, kiểm tra lịch sử sửa đổi, đối chiếu biểu hiện hành vi, và áp dụng các biện pháp cấm cần thiết một cách kiên quyết nhưng thận trọng. Trong bối cảnh phần lớn bảo quản viên đã rút lui khỏi mảng xử lý rối vì mệt mỏi, ngại xung đột hoặc thiếu thời gian, sự kiên trì và tinh thần trách nhiệm của Nguyentrongphu là điểm sáng đáng ghi nhận trong hoạt động bảo quản của Wikipedia tiếng Việt hiện nay.

Câu chuyện của Wikipedia tiếng Việt cho thấy, bất chấp quy mô cộng đồng nhỏ và thiếu hụt nhân sự quản trị trầm trọng, dự án vẫn có thể duy trì ổn định nhờ vào sự kết hợp giữa các nhóm bán quản trị, công cụ tự động và nỗ lực bền bỉ của một nhóm nhỏ nhưng tâm huyết. Chỉ với vài chục thành viên hoạt động tích cực mỗi tháng, họ đã và đang vận hành gần 1,3 triệu bài viết, bảo vệ nền tảng trước phá hoại, duy trì chất lượng nội dung và nuôi dưỡng tinh thần cộng đồng – tất cả trong một môi trường phi lợi nhuận, tình nguyện, và đầy thử thách.